Η Φουρνή είναι το πρώτο χωριό που συναντά κανείς μετά τη Νεάπολη Λασιθίου, στο δρόμο προς την Ελούντα.

Το χωριό διακρίνεται σε Άνω και Κάτω Φουρνή, με την Άνω Φουρνή να συγκεντρώνει τα πιο παλιά παραδοσιακά σπίτια, και την Κάτω Φουρνή να παρουσιάζει μεγάλο αριθμό από μικρά εκκλησάκια, προοπτικά χωροθετημένα ανάμεσα στα χαμηλά σπίτια. Πολλά από τα σπίτια της Κάτω Φουρνής είναι νεώτερα (λ.χ. μεσοπολεμικά).

Σύμφωνα με τις αφηγήσεις των μαστόρων, η Φουρνή είναι το χωριό που έβγαλε τους περισσότερους επιστήμονες στην περιοχή. Είχε σχολείο και το βιοτικό επίπεδο πρέπει να ήταν υψηλότερο από αυτό των γύρω χωριών. Στην γύρω περιοχή, μπορεί κανείς να παρατηρήσει ξερολιθικούς τράφους – πεζούλες, που όριζαν περιοχές καλλιέργειας στο άγονο τοπίο.

Κύρια καλλιέργεια ήταν οι αμυγδαλιές. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν τη γη ή ασχολούνταν με την κτηνοτροφία, ενώ είχαν σχέσεις με τους κατοίκους της Ελούντας (τότε φτωχότερο ψαροχώρι) από τους οποίους προμηθεύονταν ψάρι και ακόνι (πολύ σκληρό είδος πετρώματος που χρησίμευε στο ακόνισμα αιχμηρών εργαλείων).

Ο παππούς μου δούλευε στην «ακονιά» τα καλοκαίρια για να ενισχύσει το εισόδημα της οικογένειας και για να μπορεί να νοικιάζει δωμάτιο στον Άγιο Νικόλαο, το οποίο μοιραζόταν μαζί με τους συγχωριανούς συμμαθητές του, που πήγαιναν σχολείο στον Άγιο. Εκείνη την εποχή, όποιος ήθελε να συνεχίσει το σχολείο, αναγκαζόταν να πηγαίνει ως τον Άγιο Νικόλαο, η σύνδεση του οποίου με την Ελούντα γινόταν είτε με καραβάκι είτε μέσα από το δάσος, διαδρομή την οποία πολλοί διέσχιζαν χωρίς παπούτσια.

Το τοπίο της Ελούντας. Ξερολιθικές κατασκευές τράφων και αλωνιών.

Η ζωή στο χωριό της Ελούντας ήταν πολύ φτωχική. Ο παππούς μου μεγάλωσε σε ένα μικρό μονοκάμαρο, δίχωρο σπιτάκι, με ένα αχούρι για το γαϊδουράκι δίπλα, και κούμο για τις κότες δίπλα στο κρεβάτι. Το σπίτι αυτό ήταν δίπλα στο εκκλησάκι του Χριστού Αφέντη και στέγαζε μια τετραμελή οικογένεια. Ο προπάππος μου δούλευε σαν βοηθός ψαράδων και αμοιβόταν σε είδος (ψάρια), φέρνοντας ψάρια στο σπίτι, τα οποία η προγιαγιά μου τηγάνιζε και διατηρούσε μέσα σε φανάρι κρεμασμένα από τα ξύλινα δοκάρια της στέγης, για να έχουν φαγητό για όλη την εβδομάδα. Το τζάκι του σπιτιού ήταν στη γωνία και είχε ένα μεγάλο λίθινο λαξευμένο ανώφλι (σπόλιο, με μια μικρή εσοχή σκαλισμένη, πιθανά για εικόνισμα;). Η γιαγιά μου ισχυριζόταν ότι από τη φωτιά αυτού του τζακιού έτρωγε τις πιο νόστιμες πατάτες.

Σπίτι Ε. Χαλκιά στην Ελούντα

Λεπτομέρειες τζακιού, σπίτι Ε. Χαλκιά στην Ελούντα

Λεπτομέρειες, σπίτι Ε. Χαλκιά στην Ελούντα

Πίσω στη Φουρνή. Εντύπωση μας κάνουν τα λαξευτά πλαίσια των ανοιγμάτων. Ορισμένα από αυτά είναι από χαρακτηριστικό γκρίζο πέτρωμα, με επιγραφές με θρησκευτικά θέματα, και με χαρακτηριστικά επαναλαμβανόμενες μορφολογίες εγχάρακτων γραμμάτων. Οι συγκεκριμένες επιγραφές είναι τοποθετημένες συνήθως σε υπέρθυρα και στην πλειονότητά τους ανήκουν στο δ’ τέταρτο του 19ου αι.

Εντυπωσιακή είναι η συχνή παρουσία λιθανάγλυφου φυτικού σταυροειδούς μοτίβου στο κέντρο των υπέρθυρων, που προσομοιάζει με κάποιο οικόσημο.
Ένα ακόμη σύνηθες στοιχείο που απαντάται σε όλη την περιοχή είναι η τοποθέτηση χαρακτηριστικών ισχυρών ξύλινων δοκών εν είδι ανωφλίου, οι οποίες φέρουν χαρακτηριστικές ραβδώσεις, και πιθανά προέρχονται από ξυλεία πιεστηρίων κρασιού, σε β’ χρήση.

Ξύλινες δοκοί με ραβδώσεις σε β' χρήση ως υπέρθυρα (εδώ, εξώθυρα και αυλόθυρα στη Φουρνή)

Τέλος, ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους διαμόρφωναν τη «δεματαρέ» για το γαϊδουράκι: με μια προεξέχουσα ξύλινη πέτρα τρυπημένη, κάθετα ή οριζόντια τοποθετημένη, ένα λίθινο σπόλιο με οπή, έναν κρίκο με τζινέτια δεμένα ανάμεσα στις πέτρες και πολλά άλλα…

Λεπτομέρειες από Δεματαρέ σε διάφορες περιοχές της Κρήτης (Κάτω Πόρος Ρεθύμνου, Φουρνή Μεραμπέλλου)

Βασιλειάδης Δ., Το Κρητικό Σπίτι: αυτό το καταφύγιο κι αυτό το ορμητήριο

Ζαγορησίου Μ., Λαϊκή αρχιτεκτονική στην Κρήτη

Αρακαδάκη Μ., Νοφαλιάς Μεραμπέλου: Συμβολή στην αρχιτεκτονική των ορεινών οικισμών της Κρήτης

-

Γεωργίου Μ., Θεσσαλονίκη, Μάϊος 2026 (επίσκεψη Απρίλιος 2023, Μάρτιος 2026)