Νίσυρος
Η Νίσυρος, χάρη στην παρουσία του ηφαιστείου, υπήρξε ανέκαθεν γνωστή για τα ιαματικά λουτρά και της θειούχες πηγές της. Η οικονομία της στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην εμπορική εκμετάλλευση της ελαφρόπετρας, του θειοχώματος και του περλίτη. Βασική ασχολία υπήρξε επίσης η κτηνοτροφία και η γεωργική καλλιέργεια: στο αγονο αυτό νησί συναντά κανείς έναν εκπληκτικό αριθμό ξερολιθικών αναλημμάτων (ξεροτράχαλα), χάρη στα οποία δημιουργήθηκαν πολύτιμα μέτρα εκμεταλλεύσιμης καλλιεργήσιμης γης.
Το Γυαλί της Νισύρου
Ξερολιθικοί περίβολοι (ξεροτράχαλα)
Τύποι κατασκευών
Το βασικό δομικό υλικό, που διαμόρφωσε την τοπική αρχιτεκτονική και βρίσκεται σε αφθονία στο νησί, ήταν η πέτρα (σιδερόπετρες, γιαλόπετρες, κ.ά.). Αντίθετα, η χρήση δομικής ξυλείας γινόταν με φειδώ, εξαιτίας της δύσκολης της προμήθειας: συνήθως εισαγόταν με καράβια, εναλλακτικά προερχόταν από την κοιλάδα του Λακκίου.
Εξερευνώντας κανείς την ύπαιθρο της Νισύρου, εντοπίζει τρεις βασικούς τύπους παραδοσιακής κατασκευής, με τις παραλλαγές τους: τα πιο πρωτόγονα και πλέον εγκαταλειμμένα υπόσκαφα κτίσματα, και τα μικρά ισόγεια ή διώροφα «ανωγοκάτωγα» κτίσματα, που σκεπάζονται με επίπεδη στέγη (τοπικά αποκαλείται «τα στέη»). Στην τελευταία κατηγορία, ο σκελετός της επίπεδης στέγης είναι φτιαγμένος είτε από ξύλινα δοκάρια που εδράζονται στις τοιχοποιίες, είτε παρουσιάζει επάλληλα λιθόκτιστα τόξα που συγκρατούν ισχυρές λιθόπλακες, είτε η τοιχοποιία διαμορφώνει «γέρμα» και στηρίζει μεγάλες λιθόπλακες.
Κτίσμα με τόξα στη διαδρομή από Μανδράκι προς Εμπορειό
Οροφή με ξύλινες δοκούς και λιθόπλακες στον Εμπορειό. Κάτω, η εσωτερική βιστέρνα.
Μικρό κτίσμα με τόξα και τζάκι στη διαδρομή από Μανδράκι προς Πάλους
Είσοδος σε υπόσκαφο κτίσμα στη διαδρομή από Μανδράκι προς Εμπορειό
Εξερευνώντας ένα συγκρότημα αγροκτηνοτροφικής χρήσης
Το υπό μελέτη συγκρότημα
Το πατητήρι
Υπολείμματα του αλωνιού
Στο δρόμο από το Μανδράκι για τον Εμπορειό, συναντά κανείς αρκετά εγκαταλειμμένα συγκροτήματα αγροκτηνοτροφικής χρήσης. Το υπό μελέτη κτίσμα αποτελεί τμήμα συμπλέγματος, περιφραγμένου με ξερολιθικό τοίχο. Πρόκειται για ισόγειο κτίριο που λειτουργούσε ως πατητήρι και επικοινωνεί με υπόγειο αποθηκευτικό χώρο (κρεφτή). Στο εξωτερικό κέλυφος, διαμορφώνονται καθιστικά πεζούλια και σκαλάκια που επιτρέπουν την άνοδο στο δώμα, ενώ πλησίον του κτίσματος υπάρχουν τα υπολείμματα μικρού αλωνιού.
Το κτίριο έχει μοναδικό άνοιγμα την πόρτα. Στο εσωτερικό του, υπάρχει δεξαμενή όπου πατιουνται τα σταφύλια, καλά στεγανωμένη από όλες τις πλευρές, με τοιχάκι με οπή, η οποία οδηγεί το μούστο σε μικρό υπόγειο στερνάκι (δοχειό), που είναι σκαμμενο στη γη. Δίπλα του διακρίνεται κυκλική διαμόρφωση σταμνοστάτη (;). Στην ημιυπόγεια κρεφτή (αποθήκη κρασιού ή και λαδιού), κατεβαίνει κανείς μέσω ενός απότομου κλιμακοστασίου με λοξά πατήματα.
Δεξαμενή πατητηριού
Το δοχειό
Εσοχή του τοίχου πάνω από το δοχειό
Είσοδος - εσωτερικό ημιυπόγειας αποθήκης
Άλλες χαρακτηριστικές οικοδομικές λεπτομέρειες
Καθώς η λειψυδρία ήταν σύνηθες φαινόμενο, και τα τρεχούμενα νερά ήταν γλυφά, κατάλληλα μόνον για καλλιέργειες, δινόταν έμφαση στις οικοδομικές λεπτομέρειες που σχετίζονταν με τη διαχείριση και αποθήκευση του νερού. Οι στέρνες αποτελούσαν την κύρια πηγή πόσιμου νερού: για αυτό το λόγο κάθε σπίτι διέθετε «βιστέρνα» για τη συλλογή του βρόχινου νερού, η οποία βρισκόταν συνήθως μέσα στο κατώι του σπιτιού, και σπανιότερα στον εξωτερικό χώρο.
Το νερό συλλεγόταν στο δώμα, που είχε περιμετρικό τοιχάκι από πέτρες (κουμούλες) και ήταν πάντοτε καλά στεγανωμένο, για να περιορίζεται αλλά και να συλλέγεται το βρόχινο νερό.Η τελική στρώση γινόταν από χυλάδα (παχύρρευστο επαλειφόμενο μείγμα) ή στύψη (ξερή λάβα ηφαιστειακών πετρωμάτων στο Λακκί).
Ανοικτή υδρορρόη που οδηγεί στην εξωτερική βιστέρνα, Εμπορειός
Εσωτερικό σπιτιού στον Εμπορειό, διακρίνεται εσωτερική βιστέρνα
Κτίσμα αγροκτηνοτροφικής χρήσης με εξωτερική υδρορρόη - βιστέρνα
Από το δώμα, το νερό κυλούσε μέσε σε πήλινο η τενεκεδένιο σωλήνα (το «ολοίκι(ν)») και κατέληγε στην βιστέρνα. Ο αγωγός που οδηγούσε τα νερά μπορούσε να είναι είτε εντοιχισμένος, φτιαγμένος από πήλινους σωλήνες τα κιούγκια, είτε ανοικτός, σαν κατακόρυφη σχισμή στον τοίχο. Η υδρορρόη επομένως (σούλουνας ή ανεράς) ήταν απαραίτητη σε κάθε σπίτι, και μπορούσε να είναι εξωτερική ή και εσωτερική (!).
Η κατασκευή της βιστέρνας γινόταν σε σχήμα τετράγωνο ή σφαιρικό, ακανόνιστο, ενώ εσωτερικά διέθετε λεπτόκοκκο ηφαιστειογενές μείγμα, εφαρμοσμένο με επάλειψη και τριβή, που δημιουργούσε μια καλά σφραγισμένη, στεγανή και λεία επιφάνεια. Η τακτική συντήρηση και ο καθαρισμός της ήταν υψηλής σημασίας.
Αρφαράς, Μ., 1978. Το δίπατο λαϊκό νισύρικο σπίτι, Νισυριακά, Τόμος VI, Έκδοση Εταιρείας Νισυριακών Μελετών
Βασιλειάδης, Δ., 1966. Αγροτικά χτίσματα από τη Νίσυρο, Λαογραφία, ΚΔ'
Βασιλειάδης, Δ., 1967. Οδοιπορικό σε ξεχασμένα νησιά: Νίσυρος, Τήλος, Σύμη. "Νέα Εστία", Τόμος ΠΑ
-
Γεωργίου Μ., Θεσσαλονίκη, Φεβρουάριος 2026 (επίσκεψη Αύγουστος 2025)