Μεταξάδες Έβρου

Η λιθοξοϊκή τέχνη των Μεταξάδων Έβρου

Στους Μεταξάδες Έβρου παρατηρείται ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό ιδίωμα, αποτέλεσμα της τοπικής λιθοξοϊκής τέχνης από τον 19ο αι., η οποία αποτελεί εγγεγραμμένο στοιχείο στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Ο ιδιαίτερος αυτός τρόπος οικοδομίας, πέραν από τους Μεταξάδες, συναντάται επίσης σε ορισμένα γειτονικά χωριά καθώς και οικισμούς της Βουλγαρίας, και σχετίζεται με την ύπαρξη του τοπικού ηφαιστειακού πετρώματος, ενός τόφφου εξαιρετικά εύκολου στη λάξευση. Το παλιό όνομα του οικισμού αναφέρεται ως «Τουκμάκ», παραπέμποντας στον όρο που χρησιμοποιούσαν για το σφύριγμα των πετράδων, ενώ το νεότερο όνομα προέκυψε από τον συνδυασμό πληθυσμών και σχετίζεται με τη διάδοση της σηροτροφίας στην ευρύτερη περιοχή. Τα υπό μελέτη κτίρια αποτελούν έργα ντουλγκέρηδων μαστόρων, οι οποίοι είχαν σημαντική παράδοση ιδίως στην ξυλουργική τέχνη, και συνδυάζουν έναν εμφανή ξύλινο σκελετό με πλήρωση από λαξευμένες πέτρες.

Τοπικές ιδιαιτερότητες στη σύνθεση των ξύλινων σκελετών

Ο ξύλινος σκελετός, ως βασικό στοιχείο της οικοδομικής των ελαφρών ξυλόπηκτων τοιχοποιιών της Β. Ελλάδας, είναι πάντοτε εμφανής στον όροφο. Η δομή του διαφέρει σε σχέση με την τυχαιότητα της δομής των σκελετών των ξυλόπηκτων τοίχων που έμεναν αφανείς, πληρώνονταν με τσατμά και επιχρίονταν. Εδώ, παρουσιάζεται ένα σύστημα παράλληλων ντιρεκιών (υποστυλωμάτων) με κεφαλόδεσμους, τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με οριζόντιους αποστάτες, διαμορφώνοντας ορθοκανονικά πλαίσια, κατάλληλα για να δεχθούν πλήρωση λαξευμένων λίθων. Χρήση ισχυρών διαγώνιων ξύλινων μελών συνηθίζεται περισσότερο στις γωνίες, ως στοιχεία ενίσχυσης των ξύλινων υποστηλωμάτων των ακμών του κτιρίου.

Στο ισόγειο, ενώ στην οικοδομική της ευρύτερης περιοχής δεν συνηθίζονται εμφανείς και σύνθετοι ξύλινοι σκελετοί (εκτός από περιπτώσεις όπου τα ισόγεια είχαν χρήση ημιυπαίθριων χώρων για αγροτικές δραστηριότητες), εδώ εντοπίζουμε παραδείγματα κλειστών ισόγειων χώρων στα οποία ο ξύλινος σκελετός είναι εμφανής στην όψη. Σε ορισμένα από αυτά μάλιστα, παρατηρείται αρκετά πυκνός και ισχυρός ξύλινος σκελετός, που πέραν από τη χρήση των συνήθων οριζόντιων ξυλοδεσιών, δημιουργεί ένα πιο πλήρες σύστημα με κατακόρυφα και διαγώνια στοιχεία.

Σπίτι στους Μεταξάδες Έβρου, σχεδιαστική αποτύπωση.

Οι κάτοικοι της περιοχής αναφέρουν ότι πολλά από τα σπίτια του οικισμού λειτουργούσαν ως κουκουλόσπιτα, δηλαδή πέραν από τη χρήση της κατοικίας, οι οικογένειες χρησιμοποιούσαν συνήθως την τελευταία στάθμη του κτιρίου για τη σηροτροφία (εκτροφή και ανάπτυξη του μεταξοσκώληκα).

Η κατασκευή των κτιστών φούρνων

Ενδιαφέρουσες είναι οι κατασκευές των πετρόχτιστων φούρνων, οι οποίοι εντοπίζονται σε πολυάριθμες αυλές κατοικιών και κατείχαν κεντρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή. Είναι μικρές κατασκευές, ορθογωνικής κάτοψης, εξολοκλήρου κτισμένες από τον τοπικό λίθο, που ακολουθούν έναν συγκεκριμένο τύπο. Διαθέτουν άνοιγμα διαμορφωμένο από κτιστό τόξο που σχηματίζει εσοχή η οποία διαμορφώνει τη λιθόκτιστη - πλινθόκτιστη φούσκα του φούρνου. Ενίοτε παρουσιάζουν ορισμένες εσοχές για την εναπόθεση σκευών. Στα παραδείγματα που εντοπίστηκαν, δεν διασώζεται ο αρχικός τρόπος κάλυψης, αλλά έχει αντικατασταθεί από λεπτές πλάκες σκυροδέματος με ελαφριά κλίση και σύγχρονες καμινάδες.

Οι φούρνοι κατασκευάζονταν από ντόπιους οικοδόμους με χρήση τοπικής πέτρας από τα λατομεία της περιοχής, καθώς και οπτόπλινθων, ενώ για συνδετικό υλικό χρησιμοποιούσαν λάσπη. Η κατασκευή ξεκινούσε από τη βάση, όπου τοποθετούνταν μια σταθερή πλάκα (η «πλακίτσα»). Κάτω από τις πλάκες της βάσης, έβαζαν λάσπη για να τις σταθεροποιήσουν. Στη συνέχεια, έκτιζαν τον κυρίως θάλαμο του φούρνου, διαμορφώνοντας τον σε σχήμα θόλου. Περιμετρικά κατασκευάζονταν τα «κιμέρια», δηλαδή τις αψίδες, χρησιμοποιώντας πέτρα και τούβλο. Πάνω από τον θόλο τοποθετούσαν κεραμίδια για τη δημιουργία σκεπής (σήμερα έχουν αντικατασταθεί από τις προαναφερθείσες πλάκες σκυροδέματος), και η κατασκευή ολοκληρωνόταν με το χτίσιμο του τζακιού και της καπνοδόχου.

Για να τεθεί ο φούρνος σε λειτουργία παρασκευής φαγητού, απαιτούνταν μια ειδική διαδικασία 24ωρης καύσης, για το «ψήσιμο» των ίδιων των υλικών της κατασκευής. Για τον έλεγχο της θερμοκρασίας και της σκλήρυνσης, οι ντόπιοι έριχναν μέσα ένα γυάλινο μπουκάλι: η ένδειξη ότι ο φούρνος ήταν ασφαλής και έτοιμος για χρήση ήταν το λιώσιμο του γυαλιού από την ακραία θερμότητα.

Πέρα από την κύρια καθημερινή τους χρήση ως ψωμόφουρνοι, η λειτουργία των φούρνων συνδέονταν και με τις τοπικές εορταστικές παραδόσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν το ψήσιμο χοιρινού κρέατος με τουρσί μέσα στο «τσκαλούδ(ι)» (πήλινο σκεύος), την περίοδο των Χριστουγέννων. Το εορταστικό ψήσιμο, αλλά και οι απαραίτητες εργασίες συντήρησης, ήταν διαδικασίες, που σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, επαναλαμβάνονταν 2-3 φορές το χρόνο.

Κίζης, Γ., 1991. Θράκη. Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, τ. 8, Μακεδονία Β΄- Θράκη, Εκδόσεις Μέλισσα
Μελκίδη, Χ., 2006. Τα κουκουλόσπιτα του Έβρου. Οδηγός Περιφέρειας Αν. Μακεδονίας - Θράκης
Ριτζούλη, Α., 2018, Η λιθοξοϊκή τέχνη των Μεταξάδων Έβρου. Δελτίο στοιχείου άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς

-

Γεωργίου Μ., Αρίστη, Φεβρουάριος 2026 (επίσκεψη Αύγουστος 2025)

Θερμές ευχαριστίες στην ομάδα του Discover Metaxades, με τη βοήθεια της οποίας πραγματοποιήθηκαν καταγραφές προφορικής ιστορίας και μαρτυριών από οικογένειες κατοίκων της περιοχής, οι οποίες διέθεταν πετρόχτιστο φούρνο στην αυλή τους ή/και εργάστηκαν στην οικοδόμησή τους.